فرهنگ یزد

فرهنگ یزد

ارزیابی نقش گردشگری در توسعه اقتصادی با تاکید بر گردشگری مذهبی مطالعه موردی بافت تاریخی شهر یزد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمدرضا رضایی 1
مریم اسدی 2
1 دانشیار دانشگاه یزد
2 دانشجوی دکترا دانشگاه یزد
10.22034/fyazd.2024.450857.1102
چکیده
جاذبه‌های گردشگری مذهبی نقش مؤثری در بازسازی حیات شهرها در طول تاریخ و امروز داشته است. هدف از پژوهش حاضر ارزیابی نقش گردشگری در توسعۀ اقتصادی با تأکید بر گردشگری مذهبی بافت تاریخی شهر یزد است. روش پژوهش در این مقاله، توصیفی از نوع پیمایشی است که همراه پرسش‌نامه انجام شده است. جامعۀ آماری مورد مطالعه در این پژوهش ساکنان و فعالان اقتصادی و کسبه، برابر با 33958 نفر است که از فرمول کوکران استفاده و حجم نمونه برابر با 380 نفر انتخاب شد. به‌منظور به دست آوردن سنجش دیدگاه ساکنان در خصوص مؤلفه‌های ذکر شده از آزمون‌های آماری میانگین پاسخ‌ها و واریانس و آزمون تی تک‌نمونه‌ای و آزمون همبستگی پیرسون استفاده شد. نتایج یافته‌های این پژوهش نشان داد که رابطۀ مثبت و معناداری بین گردشگری مذهبی و مؤلفه‌های اقتصادی پژوهش وجود داشته است؛ به‌گونه‌ای که گردشگری مذهبی بیشترین تأثیر را بر بالا رفتن قیمت زمین و املاک و کمترین تأثیر را بر اشتغال‌زا شدن جامعۀ محلی داشته است

تازه های تحقیق

گردشگری به‌عنوان یک فعالیت و حتی فراتر از آن به‌عنوان یک علم و صنعت شناخته شده است که خود می‌تواند موجب توسعه و رشد یک کشور از لحاظ مختلف شود. گردشگری علاوه بر منافع بسیاری که از نظر اقتصادی دارد می‌تواند بخشی از نیازهای ارزی کشور را تأمین کند و در کشور ما جایگزین مناسبی برای درآمدهای نفتی باشد. استان یزد از نظر مذهبی جاذبه‌های گردشگری فراوانی دارد که می‌تواند رونق خاصی به گردشگری استان بدهد و بالطبع اثرات قابل‌توجهی در زمینۀ اشتغال، درآمدزایی و توسعۀ اقتصادی فراهم کند.

گفتنی است با توجه به بررسی‌های منابع موجود در پژوهش مشخص شد که گردشگری مذهبی یکی از قدیمی‌ترین نوع گردشکری است که به تاریخ فرهنگ دینی گره خورده است و سابقۀ آن به قرون و اعصار گذشته برمی‌گردد که هدف اصلی آن تجربه‌ای مذهبی از سفر بوده است مانند سفر ایرانیان باستان به معابد و آتشکده‌ها. اماکن مقدسه شامل مساجد، امامزاده‌ها، بقاع متبرکه، آرامگاه‌ها، تکیه‌ها و حسینیه‌ها، آتشکده‌ها، کلیساها، صومعه‌ها و خانقاه‌ها می‌شود که جاذبه‌های مذهبی هستند و زائران به‌منظور ارتباط با خالق به‌عنوان تجربه‌ای مذهبی به‌سوی این اماکن معنوی روان می‌شوند. در شهر یزد مکان‌های مقدس مذهبی متعلق به مسلمانان، زرتشتیان و یهودیان وجود دارد که برنامه‌ریزی مناسب برای بازدید گردشگران از این اماکن در قالب معرفی مسیرهای گردشگری مذهبی در میزان مشارکت گردشگران در مراسم مذهبی تأثیرگذار خواهد بود.

در این پژوهش برای بررسی تأثیر گردشگری مذهبی بر توسعۀ اقتصادی در یک بافت تاریخی، چهار حوزۀ درآمدزایی، اشتغال‌زایی، سرمایه‌گذاری و افزایش ارزش زمین و ملک مورد توجه قرار گرفت. به‌منظور دستیابی به اهداف پژوهش و سطح تأثیر، از آزمون‌های آماری بر روی میانگین پاسخ، واریانس و تی تک‌نمونه استفاده شد. نتایج آزمون تی تک‌نمونه‌ای تمایل و تأثیر مثبت گردشگری مذهبی در توسعۀ اقتصادی اماکن تاریخی منتخب را با دسته‌بندی میزان میانگین افزایش ارزش زمین و املاک (65/3)، درآمد (56/3)، سرمایه‌گذاری (32/3)، ایجاد اشتغال (5/3) نشان می‌دهد؛ بنابراین گردشگری مذهبی به افزایش درآمد محلی از گردشگری، سرمایه‌گذاری در پانسیون شهری در بخش فرهنگی، فعالیت‌های سرمایه‌گذاری در اماکن مذهبی و زیارتی به دلیل ورود گردشگران، افزایش ارزش زمین، به‌ویژه در مناطق نزدیک به دین و افزایش سود، به‌ویژه خودرو، توسعۀ کسب‌وکار و حمایت از صنایع کوچک می‌شود و درنهایت می‌توان پیشنهاد کرد با توجه به مشخص شدن عوامل مؤثر بر توسعۀ گردشگری مذهبی داخلی در شهر یزد این موضوع می‌تواند در برنامه‌ریزی و مدیریت مقصد برای مدیران و کارشناسان بخش گردشگری استان، اعم از دولتی و خصوصی موردنظر قرار گیرد. ادارۀ کل میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، دفترهای خدمات مسافرتی و گردشگری و کمیتۀ گردشگری مذهبی از مهم‌ترین ذی‌نفعان این موضوع هستند؛ بنابراین نتایج این پژوهش با پژوهش­های شربتی (1394)، فیروزجائیان و همکاران (1393) هم‌سو است؛ چراکه در نتایج پژوهش‌های ذکرشده گردشگری مذهبی باعث بهبود زیرساخت‌های اساسی منطقه، ایجاد اشتغال، افزایش درآمد و بهبود وضعیت اقتصادی شده است. در آخر پژوهش حاضر با مقاله آریونو و همکاران (2023) هم­راستا است؛ چراکه در آن مقاله مشخص شد نقش گردشگران در بازدید از اماکن گردشگری مذهبی، فرصت‌های کسب درآمد را برای جامعۀ اطراف اماکن مذهبی فراهم می‌کند.

انجام موارد ذیل و توجه به آنها سبب رونق بیشتر اقتصاد در استان یزد را فراهم می‌آورد.

ــ اعطای وام از سوی بانک‌ها و مؤسسه‌های مربوط برای توسعه کسب‌وکارهای مرتبط با صنعت گردشگری. 

ــ تقویت زیرساخت‌های ارتباطی و خدماتی، ازجمله بهسازی راه‌ها و ارتقای سطح خدمات عمومی.

ــ آموزش کافی به مردم و تبلیغات گسترده در زمینۀ گردشگری با توجه به فرهنگ غنی شهر یزد و مهمان‌نوازی مردم منطقه.

ــ به‌کارگیری نیروهای متخصص گردشگری مذهبی برای هدایت گردشگران.

ــ اتخاذ سیاست‌ها و برنامه‌های معرفی هرچه بیشتر و بهتر آیین نخل‌گردانی برای جذب بیشتر گردشگران مذهبی به یزد به‌منظور ایجاد اشتغال و درآمد.

ــ تبلیغ و پوشش گستردۀ مراسم در شبکه‌ها و رسانه‌های بین‌المللی برای جذب گردشگران خارجی.

 

 

کلیدواژه‌ها
گردشگری مذهبی
توسعه اقتصادی
بافت تاریخی
یزد

موضوعات

عنوان مقاله English

Evaluating the role of tourism in economic development with an emphasis on religious tourism A case study of the historical context of Yazd city

نویسندگان English

Mohammad Reza Rezaei 1
مریم asadi 2
1 Associate Professor of Yazd University
2 Doctoral student of Yazd University
چکیده English

Religious tourism attractions have played a significant role in revitalizing urban life throughout history and continue to do so today. This study aims to evaluate the role of tourism in economic development, with a particular focus on religious tourism in the historical district of Yazd. The research method employed in this article is descriptive and survey-based, conducted through questionnaires. The statistical population for this study includes residents, economic participants, and merchants, totaling 33,958 individuals. Using Cochran's formula, a sample size of 380 people was selected. To assess residents' views on the mentioned components, statistical tests such as mean responses, variance, one-sample t-test, and Pearson correlation were utilized. The findings of this study indicate a positive and significant relationship between religious tourism and the economic components examined. Specifically, religious tourism had the greatest impact on increasing land and property prices, and the least impact on job creation within the local community.

کلیدواژه‌ها English

Religious tourism؛ economic
development؛
historical context؛ Yazd
ابوالحسنی، فرحناز، کیانی، صدیقه، و موسوی، میر نجف (1391). تدوین استراتژی توسعه گردشگری در مناطق کویری و بیابانی (مطالعۀ موردی شهرستان خور و بیابانک). مجلۀ آمایش سرزمین، 7: 141 ــ 161.
ــ اسدیان اردکانی، فائزه (1397). طراحی مدل پویای توسعۀ گردشگری دینی در جمهوری اسلامی ایران. پایان‌نامۀ دکتری، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.
ــ بدری، سید علی، و طیبی، صدر الله (1391). بررسی عوامل مؤثر بر هزینه­های گردشگری مذهبی؛ مطالعۀ موردی شهر مقدس مشهد. فصلنامۀ برنامه‌ریزی و توسعۀ گردشگری، 1: 153 ــ 177.
ــ تقوایی، مسعود، موسوی، سید علی، و غلامی بیمرغ، یونس (1389). تحلیلی بر توسعۀ گردشگری مذهبی. نشریۀ فضای جغرافیایی، سال 10، 31: 39 ــ 64.
ــ تقوایی، مسعود، و غفاری، سید امین (1389). برنامه‌ریزی فضایی در توسعۀ صنعت گردشگری، مطالعۀ موردی استان چهارمحال‌وبختیاری، محور بازفت. فصلنامۀ تحقیقات جغرافیایی، 11 (11): 31 ــ 211.
ــ جمالی‌نژاد، مهدی، (1391)، گردشگری اسلامی، تهران: نشر آرما.
ــ حیدری چیانه، رحیم، (1387)، مبانی برنامه‌ریزی صنعت گردشگری، تهران: انتشارات سمت.
ــ خورشیدی، هما (1397). طراحی مدل توسعۀ گردشگری مذهبی با رویکرد FCM (مورد مطالعه: شهر یزد). پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، تهران: دانشگاه علم و هنر.
ــ دادگانی، منیره، و دوستی‌مقدم، فاطمه (1397). تحلیلی بر پتانسیل‌های گردشگری شهرستان خاش با استفاده از مدل تحلیلی SWOT. فصلنامۀ پژوهش‌های نوین علوم جغرافیایی، معماری و شهرسازی،2 (17): 109 ــ 128.
ــ دلبری، سید علی، و رجبی، محمدهادی، (1390). مدیریت مقصد توریسم. تهران: انتشارات مهکامه.
ــ ذال، محمدحسین، تبریزی، نازنین، و مهرعلی‌تبار فیروزجانی، مرتضی (1395). اثرات گردشگری مذهبی بر فضاهای روستایی. فصلنامۀ اقتصاد فضا و توسعۀ روستایی، سال پنجم، ۵ (۱۵): ۸۳ ــ ۱۰۲.
ــ رحمانی، خلیل، پورطاهری، مهدی، و رکن­الدین افتخاری، عبد­الرضا (1392). برنامه‌ریزی راهبردی توسعۀ گردشگری مذهبی در مناطق روستایی؛ مطالعۀ موردی روستاهای دارای مکان­های مذهبی اورامان تخت، نجار و هجیج. فصلنامۀ برنامه‌ریزی و آمایش فضا، ۱۷ (۱): ۴۳ ــ ۶۴.
ــ رضائی، محمدرضا، خاوریان گرمسیر، امیررضا، و علیان، مهدی (1393). تحلیلی بر برنامه‌ریزی راهبردی گردشگری آیین‌های شیعی با تأکید بر توان‌های بالقوۀ مراسم محرم، مطالعۀ موردی شهر تفت. فصلنامۀ برنامه‌ریزی و توسعۀ گردشگری، 3 8: 166 ــ 185.
ــ رضوانی محمدرضا، و مرادی، مهرنوش (1391). امکان‌سنجی توسعۀ گردشگری با رویکرد سیستمی در روستاهای حاشیۀ کویر میقان اراک. فصلنامۀ اقتصاد فضا و توسعۀ روستایی. ۱ (۲): ۱۵ ــ ۴۰.  
ــ شربتی، اکبر (1394). بررسی نقش گردشگری در توسعۀ اقتصادی استان گلستان. مجلۀ آمایش جغرافیایی فضا، 5 (15): 43 ــ 59.
ــ صفوی، راشد، محمدی نوده، و عادل ابراهیمی، آرام (1396). «برنامه‌ریزی راهبردی توسعۀ گردشگری با استفاده از مدل SWOT و ارتباط آن با رشد اقتصادی (مطالعه موردی: استان یزد)». کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های نوین در مدیریت اقتصاد، توانمندی صنعت جهانگردی در توسعه.
ــ قانع عزآبادی، محیا (1399). بررسی تأثیر رسانه‌های اجتماعی در توسعۀ گردشگری مذهبی شهر یزد. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، تهران: دانشگاه علم و هنر .
 ــ محمدزاده، پرویز، پناهی، حسین، و صمد‌زاده، سعید (1396). تبیین عوامل مؤثر بر سطح حمایت ساکنان شهر تبریز از توسعۀ گردشگری (با تأکید بر ابعاد اجتماعی ــ فرهنگی). فصلنامۀ گردشگری و توسعه، سال ششم، 10: 63 ــ 77.
ــ محمدی یگانه، بهروز، چراغی، مهدی، و والایی، محمد (1392). نقش گردشگری مذهبی در توسعۀ روستایی با تأکید بر کیفیت زندگی و سرمایۀ اجتماعی؛ مطالعه موردی روستایی قپچاق شهرستان میاندوآب. فصلنامۀ تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، ۱۳ (۳۰): ۷ ــ ۲۵.
ــ مطیعی لنگرودی، سید حسن، و کاتب ازگمی، زهرا (1396). پیامدهای اقتصادی توسعۀ فعالیت­های گردشگری روستایی در شهرستان بندر انزلی: مورد مطالعه دهستان لیچارکی حسن‌رود. فصلنامۀ اقتصاد فضا و توسعۀ روستایی، 21: 1 ــ 16.
ــ موسوی، میرنجف، کبیری، افشار، (1392). «بررسی نقش امامزادگان در توسعۀ گردشگری زیارتی». اولین کنگرۀ بین­المللی امامزادگان، سازمان اوقاف و امور خیریۀ اصفهان.
ــ نادعلی پور، مریم، (1391). «آثار و برکات فرهنگی زیارت بقاع متبرکه»، مجموعه‌مقالات دومین همایش بین­المللی گردشگری دینی و توسعۀ فرهنگ زیارت، سازمان اوقاف و امور خیریۀ استان گلستان.
ــ نظریان، اصغر، زال نژاد، کاوه، و میزادنژاد، رضا (1394). تحلیل اثرات گردشگری بر روند توسعۀ روستا شهرها، مورد: سرعین. فصلنامۀ اقتصاد فضا و توسعۀ روستایی، 3: 137 ــ 152.
Durán-Sánchez, Amador; Álvarez-García, José; Cruz Del Río-Rama, María de la and Oliveira
Cristiana (2018), Religious Tourism and Pilgrimage: Bibliometric Overview, religions, 9(9): 249.1-15.
Gnoth, J and Zins, A. 2011, Developing a tourism cultural contact scale, journal of business research.
Henderson, J.C, 2010, Religious tourism and its management, International Journal af Tourism Research, Vol.13, pp 541-552.
Grunewald, Rodrigo de Azeredo 2002, Tourism and Cultural Revival, Annals af Tourism Research, Vol.29, No.4.
Stasiukynas, A., Raslanas, S., Jurgelaityte, E. 2013, Sustainability Assessment Studies af Recreational Buildinge, procedia Engineering, No 57, pp929-937.
Sharma, N., & Timothy, D. (2023). Endurance rituals, performativity, and religious tourism. Annals of Tourism Research, 100(1). 10-35. https://doi.org/10.1016/j.annals.2023.103552
Trono, anna (2017), politics, policy and the practice of religious tourism, in: raj, razaq and griffin, Kevin, religious tourism and pilgrimage management, India: CABI
Zhuang, X., Yao, Y., & Li, J. J. (2019). “Sociocultural impacts of tourism on residents of world cultural heritage sites in China”. Sustainability, 11(3), 840.
Gerung, R. (2016). Marketing religious tourism destination (Case study: The Birthplace of Gautama Buddha, Lumbini, Nepal. CENTRIA university of applied science.