نوع مقاله : مقاله پژوهشی
تازه های تحقیق
اسلامی ندوشن از اندیشمندانی است که در طول زندگی خود بیشترین دغدغه را در مورد ایران داشته و برای بازشناسی این سرزمینِ تاریخی بسیار کوشیده است و همواره پیامش به همۀ ایرانیان این بوده که «ایران را از یاد نبریم!». البته ایرانِ مورد نظر او عمدتاً «ایران فرهنگی» بوده، یعنی همان ایرانی که عمدتاً در آثار شاعران و حکیمان بزرگ فارسیزبان، از فردوسی و سعدی و حافظ و مولوی، تا ادبا و شعرای معاصر ایران تجلی یافته است.
او معتقد است بهرغم همۀ حوادثی که در طول تاریخ بر ایران گذشته و با همۀ تلاطمها و فرازوفرودهایی که تاریخ ایران با آن مواجه بوده، روح و جوهره و جوشش پنهانی بهعنوان «چاشنی جداییناپذیرِ تاریخ ایران» در این سرزمین وجود داشته که نسل به نسل و سینهبهسینه تا امروز منتقل شده و مهمترین حاملان این روح و جوهره نیز روستاها و روستانشینان این سرزمین بودهاند؛ بنابراین او تولد و گذران سالهای اولیۀ زندگیاش در یکی از روستاهای کهن و دورافتاده ایران را فرصتی مهم و مغتنم میداند که باعث شده «ایران ذرهذره در وجود» وی نشت کند و او بتواند «با کنه و مغز زندگی ایرانی» تماس گیرد.
اسلامی ندوشن در کتاب روزها تلاشی برای ارائه سیمایی جامع و منسجم از خلقوخوی ایرانیان نکرده است، اما در جستارهای پراکندهای که در این کتاب از روحیات و خلقیات ایرانیان سخن گفته است، آنان را کسانی میداند که «دارای استعداد و هوش بودند، اما زمینۀ ابراز استعداد و افکندن هوش در مسیر درست در برابرش نبود.» او یک علت این وضع را عدم وجود «محیط امن» و درنتیجه در اختیار نداشتن «مجال انتخاب» برای ایرانیان میداند و علت دیگر این وضع را آن میداند که ایرانیان دستخوش «دوگانگی فکر» بودهاند. این وضع، از نگاه اسلامی ندوشن، باعث شده است که در عمق روح ایرانی نوعی «رندیهای روستایی و طنزهای عامیانه» شکل بگیرد که «همواره در قعر مصائب، پناهگاه او» باشد. وی همچنین ایران را «ملت بلاکشیدهای» میخواند که «شیفتۀ مظلومیت و زور، هر دو است». همین خصوصیات ایرانیان سبب شده که «ایران در تاریخ خود، بهخصوص تاریخ معاصر، همواره بر روی موج کنش و واکنش» حرکت کند؛ ویژگیای که اسلامی ندوشن کل تحولات تاریخ معاصر ایران را بر اساس آن توضیح میدهد.
در تصویری که اسلامی ندوشن از یزد ارائه میکند، جغرافیای کویری این شهر و دور بودن آن از مراکز شهری بزرگ ایران برجستگی خاصی مییابد. او در جایی یزد را «شهر دورافتادۀ فروبسته» و «شهر کنارهجوی دوردست» و شهری که «به علت مرکزی بودن و دور از کشمکش بودن، در پناه کویر قرار داشتن، از تشنجها و برخوردها تا حد زیادی برکنار مانده، سر در گریبان خود داشته» معرفی میکند. بنا بر دریافت اسلامی ندوشن، موقعیت سوقالجیشی شهر یزد در مرکز ایران و شکلگیری مناسبات تجاری با محوریت این شهر از یکسو، سبب شکلگیری روحیۀ «سوداگرانه» و «حسابدانی» و اولویت دادن به کسبوکار در میان یزدیها شده است و از سوی دیگر، شکلگیری روحیۀ «مراعات و احتیاط» یا «محافظهکاری» در حوزه سیاست را در میان مردمان این شهر در پی داشته است.
نکتۀ پراهمیت دربارۀ شخصیت اسلامی ندوشن آن است که هرچند وی در منطقه و شهری به دنیا آمده و بزرگ شده که ویژگی غالب مردمان آن روحیۀ «سوداگرانه» و «حسابدانی» و اولویت دادن به کسبوکار اقتصادی است، اما او این روحیه را در خود درونی نکرده است؛ درواقع او خودساختگی و سختکوشی یزدیها را در میدان «قلم» و «سخن» و «گفتار» به کار گرفته و در این عرصه، بهعنوان انسانی پرتلاش و پیگیر و کسی که دست بر زانوی خود دارد، ظهور یافته است. بهطورکلی میتوان وی را شخصیتی بیتکلف، آزاده، محکم، موقر، بلندنظر، هنرسنج و فرهنگمدار دانست که چندان با ساکنان شهرِ بازارمحور یزد که روحیات «سوداگرانه» و «حسابدانی» داشتهاند و بهطور طبیعی کمتر فعالیتهای هنری و ادبی را دنبال کردهاند، تناسب ندارد.
البته دیدگاه و مواضع سیاسی اسلامی ندوشن نشانگر روحیۀ «مسالمتجویی و میانهروی» و به تعبیر دیگر، «اهل حزم و احتیاط بودن» است که از ویژگیهای برجستۀ یزدیهاست. اسلامی ندوشن در جریانهای سیاسی حدود یکصد سال اخیر ایران، خود را عمدتاً در جایگاه فردی «ناظر و نگران» تعریف کرده و سعی کرده در تحلیل سیاسی و گرایش به جریانهای مختلف سیاسی کشور همواره «خط میانه و اعتدال» را در پیش گیرد و «پاورچینپاورچین» قدم بردارد، مبادا که به یک طرف خاص بگراید. او بهخاطر همین روحیه هیچگاه عضو جریان و حزب و دستهای خاص نشده و در طول عمر طولانی خود مسئولیت سیاسی یا اجرایی را نپذیرفته و در هیچکدام از بزنگاههای سیاسی ایران، کنش سیاسی برجستهای نداشته است.
اگر به تعبیر مرادی (1390) و جعفری ندوشن (1393) ایجاد «تعادل بین عناصر مادی و معنوی» را مهمترین ویژگی «خرد ایرانی» و بهطور خاص «خرد کویری» بدانیم، در تحلیل نهایی میتوان اسلامی ندوشن را «یکی از نمودها و حاملان این نوع خرد» نامید؛ درواقع مهمترین چیزی که باعث میشود بتوان اسلامی ندوشن را مظهر و نماد خرد ایرانی و بهویژه خرد کویری دانست، علاوه بر سختکوشی و خودساخته بودن وی، محوریت مفهوم «تعادل» در اندیشههای اوست. او در جایجای آثار خود بر ضرورت تعادل میان سنت و مدرن، عمل و نظر (کار دست و فکر)، علم و معنا، آزادی و اخلاق، فرهنگ و اقتصاد (صنعت)، وطندوستی و جهانوطنی و... تأکید میکند؛ بر این اساس وی هرچند ایرانیان را بر اقتباس و توسعۀ تمدن و علم و فن جدید ترغیب و تشویق میکند، اما برای جلوگیری از سرگردانی و احساس غربت و دلزدگی آنان در عصر جدید، بر بهرهگیری ایرانیان از ذخایر فکری و معنوی کشور نیز اصرار دارد (اسلامی ندوشن، 1351: 24).
موضوعات
عنوان مقاله English
نویسنده English
Mohammad Ali Eslami Nadushan is one of the prominent personalities of Yazdi, who was most concerned about Iran throughout his life and has worked hard to recognize this historical land, and his message to all Iranians has always been, "Let's not forget Iran!". He has left many written works and his books and articles have found many audiences in Iran. Especially, the four-volume book of his memoirs from childhood to middle age called "Rozha", besides being an outstanding literary work and worthy of analysis, from a culture-friendly and Iran-friendly human point of view, introduces an important and challenging chapter of Iran's history and gives deep social and political insights. The purpose of this article is to briefly introduce the book "Rozha" and portray the image of Iran and Yazd in this book. Also, we intend to draw Eslami Nadushan's attitudes and views as a character who can be called an example of Yazdi's "personality type", And that how his character was formed in Yazd.
کلیدواژهها English
