Document Type : Original Article
Highlights
از بررسی ریشهشناسی عامیانۀ زبان یزدی به این نکته میرسیم که گویش یزدی تقریباً ادامۀ زبانهای باستانی، بهویژه دری زردشتیان این منطقه است که به علت همجواری با همشهریان بهدین روی گویش یزدی تأثیر گذاشته است. گویش معیار با گویش یزدی تقریباً همانند هستند و گویشوران غیریزدی، بهغیر از مواردی اندک، بقیۀ سخنان و مکالمهها را متوجه خواهند شد. پسوند /-ok/ که در واژگان یزدی ملاحظه میشود مفاهیم متعددی را برای گوینده و هم شنونده متبادر میکند؛ مفاهیمی مانند صمیمیت، تحبیب، تصغیر، افزونی و...البته طرز بیان واژگان و آوا و صوت هم خیلی مهم است، چون در خیلی از موارد ممکن است یک واژۀ خاص با یک نوع ادای کلمه، معنی تحبیب و با نوع دیگر ادا معنی تصغیر بدهد، تشخیص این مفاهیم به عهدۀ شنونده و گوینده کلام است. وند /-ok/ عنصری است اشتقاقی که با وجود کاهش دامنۀ کاربردش، بهویژه در موقعیتهای رسمی و میان نسل حاضر، همچنان ویژگی کلامی خاص گویش یزدی باقی مانده است. این وند بسیار زایا است و قابلیت بالایی برای واژهسازی دارد.
در مصاحبه با گویشوران، با توجه به سن و جنسیت آنها، مشخص شد کاربرد این وند متفاوت است؛ بهگونهای که ملاحظه شد در بین افراد مسن استفاده از وند /-ok/ بسیار رایج است و همچنین میزان تحصیلات افراد هم در گویش آنها تأثیر دارد. افراد تحصیلکرده کمتر از این وند استفاده میکنند و ترجیح میدهند واژگان زبان معیار را در مکالمات خود به کار ببرند. زنان جوان هم تمایل کمتری در استفاده از وند/-ok/ دارند و در کل گویش معیار را برای سخن گفتن انتخاب کردهاند، بهگونهای که شاهد هستیم در مدارس و کودکستانها، بهخصوص مراکز دخترانه تمایل به گویش معیار بیشتر است. درنهایت به این نتیجه رسیدهایم که میزان استفاده گویشوران مرد از وند /-ok/ در مکالمات بیشتر از زنان است هرچه سن افراد کمتر میشود، تمایل آنها نیز به استفاده از واژگان مختوم به این وند کمتر میشود و کلمات مشابه که در زبان معیار وجود دارد، جایگزین این کلمات شده است. البته لهجه یزدی هنوز زیاد به کار برده میشود و تعداد گویشوران متعصب به این لهجه زیاد است.
شهر یزد علاوه بر شهر صنعتی اکنون به شهر دانشجویی نیز تبدیل شده است. حضور دانشجویان غیربومی از سراسر کشور علاوهبر تأثیرات اجتماعی و فرهنگی باعث شده تا دیگر دانشجویان بومی برای فهماندن منظور خود یا با اهداف دیگر به زبان معیار که گویش مردم تهران است پناه ببرند. این موضوع بر شدت زوال گویش یزدی افزوده است و بهخصوص پسوند/-ok/ را تحتتأثیر خود قرار داده است و خیلی از اوقات برای گویشوران استفاده از این وند خوشایند نیست. در حال حاضر ما فقط شاهد تهلهجهای از گویش یزدی هستیم و واژهها و حکمتها و ضربالمثلهای آن در حال از بین رفتن است. زبان یزدی با اصالت دیرینه خود نهتنها نمودی مهم از هویت گذشتگان این منطقه است و میتواند مانند برخی از گویشهای بومی ایرانی، منبعی غنی در پالایش زبانی بهواسطۀ ورود واژگان بیگانه بهشمار آید، بدین لحاظ بهمنظور حفظ و احیای زبان اصیل یزدی در مقابل هجمههای زبانی، باید ابتدا در پالایش آن کوشید و سپس برای آموزش و گسترش این زبان غنی که متأسفانه رو به فراموشی نهاده است از مراکز آموزشی و رسانههای محلی بهره جست. در این میان وظیفۀ جامعهشناسان، انسانشناسان و زبانشناسان علاقهمند به گویشها و زبانها، حفظ آثار و آداب و عاداتی است که بخشی از زندگی ساکنان یک سرزمین را تشکیل میدهد و آن کلام آن مردم است
Subjects
