Document Type : Original Article
Highlights
نمای کلی کشتزار ندوشن از کرتها و جویها با شکل نامنظم هندسی شکل گرفته است. دلیل آنهم استقرار این زمینها در شیب کوهپایهای است. وضع خاص خاک و شیوۀ جاکاری کرتها باعث شده است محلهای خاصی برای خرمن آماده شود. در فرایند خرمن قدیم، کاربلدی و تخصص کارکنان مهم و توجه به عوامل طبیعی و اقلیمی مدنظر بوده است. دشتبانی در ندوشن پیشهای همیشگی و با شرح وظایف و حقوق و مزایای مشخص بود. دشتبان غیر از نگهبانی به ارائۀ خدمات هم میپرداخت. افراد مرتبط با آبیاری طوری عمل میکردند که در طول فصل گرم، زمینهای کشاورزی، حمامها و آبانبارها بهاندازۀ مورد نیاز از آب برخوردار باشند. آنها میکوشیدند که در کمال دقت حقی از کسی ضایع نشود، البته پیوسته بر کار آنها نظارت میشد.
درکل شیوههای زراعت در ندوشن و جاهای دیگر تفاوت بسیاری ندارد؛ اندکتفاوتی هم که وجود دارد، به دلیل تأثیر عوامل طبیعی و فرهنگی است؛ بنابراین میتوان شیوههای مذکور را از آبادی ندوشن به یک جغرافیای بزرگ، حتی ایران تعمیم داد؛ بااینحساب میتوان نتیجه گرفت که کشاورزی سنتی دستکم در بخشی از ایران، شیوههایی دقیق، حسابشده و هدفمندی داشته و با ویژگیهای طبیعی و انسانی هر منطقه کاملاً منطبق بوده است؛ چیزی که امروز در عرصههای مختلف اقتصادی کشور به آن بیتوجهی شده و زیانهایی هم از این نظر وارد شده است. کلام آخر اینکه اگر کشاورزی سنتی ندوشن و آبادیهای مشابه توجیه اقتصادی ندارند، اما میتوان ازنظر اهمیت فرهنگی در نگهداری و حفظ آن کوشید.
نکتۀ مهمی که وجود دارد این است که آیندۀ کشاورزی سنتی با وجود مخاطرۀ کمآبی در روزگار پیش رو چه سرنوشتی پیدا میکند؟ از یکسو هم با توجه به روش نامناسب آبیاری غرقابی در این نوع زراعت، بهطور حتم حفظ و صیانت از منابع آبی از همهچیز واجبتر است. با نبودن آب، تمام جنبههای زندگی به خطر میافتد. دربارۀ کشاورزی سنتی ندوشن، روشهایی مثل بهسازی مسیر گذر آب که هدررفتِ آب از طریق تبخیر و نشت آب در طول مسیر به کمترین میزان برسد، بسیار ضروری و اجتنابپذیر است. کاشت محصولات زراعی کمآبخواه و اعمال آبیاری قطرهای برای آبیاری درختان از راهکارهای گریزناپذیر است که خواه یا ناخواه باید به آن تن داد.
گندم، جو و شلغم عمدهترین محصولات کشاورزی ندوشن بوده است. دورۀ رویش گندم از آبان تا اواخر اردیبهشت است. در این مدت هم بارندگی وجود دارد هم هوا گرم نیست. از ماه خرداد که فصل بارش تمام میشود و هوا رو به گرمی میرود، گندم به آبیاری نیازی ندارد. جو و شلغم هم در اواسط مرداد کاشته و آبیاری منظم آن، از ماه شهریور آغاز میشده است؛ بهاینترتیب در سه ماه گرم سال (خرداد تا مرداد) که تنش آبی شدید وجود داشته؛ آبیاری به کمترین مقدار میرسیده است.
در زراعت سنتی ندوشن محصولاتی مورد نظر بودند که در ماههای گرم سال نیاز به آبیاری نداشته باشند و از این نظر باید مدیریت کشاورزان را در مصرف بهینۀ آب ستود، بااینهمه گذر کامل از روش غرقابی در زراعت سنتی ندوشن مقدور نیست؛ به این دلیل که با جایگزینی روشهای آبیاری، باید تغییرات اساسی در شیوۀ کار به وجود آید که با این کار دیگر کشاورزی از حالت سنتی خارج میشود و آنچه ما به دنبال حفظ آن بودیم، از بین خواهد رفت. ضمن اینکه اگر بخواهد به شیوۀ پیشینیان کشتوکار صورت بگیرد، غرقابی کردن کرت در فصولی که هوا خنک و گاه همراه با بارندگی هم است، زیان زیادی به منابع آب نمیزند.
Subjects
